Geschreven door Ellis Marsman
Foto’s door Maarten Delobel

Van een coördinerende kantoorbaan bij de gemeente, de wijk in om te leren van sleutelfiguren en bewoners: Bewust Buurten heeft flink wat deuren geopend voor Marije Stekelenburg. Samen met Radj Ramcharan, stagebegeleider vanuit stichting Asha en werkzaam als adviseur bij Stichting Lezen en Schrijven, blikt ze terug: ‘Het programma is voor mij eigenlijk nooit gestopt. Ik ga er zelf gewoon mee door’.

We zoeken Radj en Marije op in buurtcentrum De Oase, waar Radj zijn werkkamer voor Stichting Asha heeft. Een kleurrijke, volle kamer. De muur hangt vol met krantenartikelen, certificaten, oorkondes en foto’s van ontmoetingen. De hele linkerhelft van de kamer staat vol met spullen. Een grote stellingkast met onder andere lesmateriaal voor kinderen. Een glinsterend Surinaams-Hindostaans  kostuum. Een trolley met daarin 10 laptops voor de lessen Digitale Administratie die vrijwilligers hier geven aan wijkbewoners, dit weer vanuit Digiwijs.

Radj schenkt thee in. Beiden hebben ze er al een ochtend werken op zitten. Radj als secretaris bij stichting Asha en adviseur voor stichting Lezen en Schrijven, Marije als taalmaatje — waarmee ze startte toen ze het programma van Bewust Buurten had afgerond. Ze is aanbodcoördinator op de afdeling Werk en Inkomen van de gemeente Utrecht en richt zich op het aanbod van diensten dat de gemeente bewoners aanbiedt rondom werk en inkomen.

Abstract werk en een wijk die ver weg voelt
Marije: ‘Ik werk aan een mooi doel: zoveel mogelijk mensen weer financieel onafhankelijk maken. Maar de keuzes die ik moet maken, zijn best abstract: welk traject doen we wel, welke niet? We willen onze financiële middelen natuurlijk zo goed mogelijk verdelen over alle mensen in de bijstand. Dus besteden we ons geld aan de juiste partijen? Past het aanbod voldoende bij wat inwoners helpt? Het zijn vragen die ik voorheen eigenlijk alleen goed kon beantwoorden door ze te stellen aan werkcoaches. Zij hebben contact met inwoners en waren mijn enige klankbord.’

Ondanks dat haar werk zoveel impact heeft op inwoners, voelden die ver weg: ‘Ik had weinig feeling met de wijk. Als ik terugkijk, snap ik niet hoe ik mijn werk kon doen zónder zelf verbinding met mensen en het wijknetwerk te maken. Voorheen waren de werkcoaches mijn verbinding en klankbord. Ik besef me nu dat ik toch zelf contact moet hebben met inwoners om ook hun input goed te kunnen plaatsen. Ondanks dat we bij de gemeente het beste met de inwoner voor hebben, hebben we niet automatisch alle kennis in huis. De inwoners weten uiteindelijk het beste wat zij nodig hebben en dat moeten we echt van hen horen.’

‘Ik vind het best lastig om woorden te geven aan wat Bewust Buurten voor me heeft gedaan. Het is namelijk meer een gevoel. Mijn klankbord is breder en ik voel me gesterkt. De ervaringen van het ontwikkelprogramma hebben meer betekenis gegeven aan mijn baan.’

Gezonde zenuwen over grenzen en nabijheid
Bewust Buurten belooft dat deuren voor je opengaan, en dat jij zélf deuren gaat openen voor anderen. Daar had Marije zin in: ‘Ik wou uit mijn bubbel, in contact komen met de inwoners waar mijn keuzes impact op hebben en ik vond het als mens echt een kans om me eens in een heel andere omgeving te begeven. Ik was nieuwsgierig, en dat ging gepaard met gezonde zenuwen.’

Die zenuwen zijn zo gek nog niet, want als je als ambtenaar met een open houding de wijk in gaat, komen er veel vragen en verhalen op je af. In bijeenkomsten en workshops bereidt het programma Marije en andere deelnemers daarom met theorie en praktijkoefeningen voor op wat ze kunnen verwachten. Marije: ‘Mensen gaan denken dat je alles weet en overal een mening over hebt, omdat je van de gemeente bent. Terwijl, je gaat maar over een heel klein deel!’

Reality check: welkom in het sociaal domein
Haar eerste stage van tien weken liep Marije bij de Voedselbank, haar tweede bij Radj Ramcharan, voor Stichting Asha. Ook naast zijn werk bij Stichting Lezen en Schrijven betrekt Radj zich actief bij de stad. Zo nam hij drie keer plaats in de gemeenteraad van buurgemeente Nieuwegein, versterkt hij met stichting Sleutelpersonen de multiculturele stad, en organiseert hij vanuit Stichting Asha activiteiten op het gebied van taal, administratie, democratie en inclusie. Door al deze ervaringen zit er in zijn hoofd een enorm rijke verzameling van mensen, verhalen en connecties, in politiek én in wijken. Af en toe zie je hem de paadjes van die verzameling in zijn hoofd afgaan, en tovert hij zomaar een verhaal tevoorschijn.

Radj: ‘In aanloop naar mijn functie als adviseur vroegen mensen mij wel eens: zit jij niet té veel in de wijk, om deze functie te kunnen doen? Ik denk dat dat niet bestaat. Je moet kunnen verbinden en de drempels van mensen kennen, om die drempels weg te nemen. Je moet eerst oplossen waar inwoners mee zitten, want als je hun vertrouwen hebt, dán pas kun je ook iets anders van ze vragen.’

‘Radj is eigenlijk in z’n privé en werk hetzelfde. Hij is echt één, het loopt in elkaar over’, zegt Marije. Of die manier van werken en leven ook bij haar zou passen, weet ze niet. Radj: ‘In het sociaal domein zie je als mens gewoon heel veel shit. Verdrietige verhalen, dingen die niet lukken. Daardoor kun je in het sociaal domein werk en privé niet altijd scheiden.’

Marije: ‘Ik twijfelde de eerste dagen ook over of de stage bij me pastte en of ik het kon combineren qua tijd, vanwege stage-afspraken in de avond. Nadja (programmabegeleider) checkte bij me in, hielp me reflecteren en zei: “ze hebben de deur voor je open gezet, dus als je hier wil leren, moet jij je ook aanpassen aan hoe het daar gaat”. Daar gaat mijn vrije avond, dacht ik dan. Maar het waren altijd waardevolle avonden, zoals een bijeenkomst met de burgemeester. Over wat er gebeurt in Gaza, het effect op mensen hier, en de betekenis van sleutelpersonen voor de stad. Die reality check van Nadja was nodig, want misschien gebeuren de leukste dingen wel in de avond!’

‘Bij haar moet je zijn voor een dubbele uitkering!’
Ondanks de twijfelende start was Marije volgens Radj goed voorbereid: ‘Ik zie het nu ook aan Niels, die Marije hier opvolgt. Door de voorbereiding van het programma mengen ze zich direct en vinden ze makkelijk hun weg. Als ik even niet oplet, staan ze alweer ergens anders te kletsen. Toen Marije hier voor het eerst was, grapte ik tegen inwoners: dit is Marije, bij haar moet je zijn voor een dubbele uitkering!’

En? Kwamen daar reacties op? Marije glimlacht: ‘Nee, volgens mij niet, ik zei vaak: “ik werk aan dienstverlening voor mensen in de bijstand, en ik wil meer leren over wat er in de wijk gebeurt”. Want “ik kom even kijken”, kan ook klinken als een soort wijksafari — ik kom hier om te léren. De mensen hier waren vooral ook nieuwsgierig naar mij. “Ben jij gewoon een volbloed Nederlander?”, vroeg iemand dan. Een vraag die ik in mijn eigen bubbel nooit krijg!’

Van verlamming naar macht
De stages duren 10 weken om deelnemers de ruimte te geven om zich te ontwikkelen in het contact met de wijk, en om meer zekerheid en vertrouwen op te doen in dat contact.

Marije: ‘Ik had de tijd om terug te komen op iets wat je hoorde. Zo van: hoe is het nu met je been? Want als je luistert, komen direct verhalen los. Dat raakt je. Soms verlamden de verhalen me ook. In de workshop over Verbinden vanuit professionele nabijheid leerden we hoe je daarmee omgaat, zonder de verbinding te verliezen, bijvoorbeeld door aan te geven: “in mijn functie kan ik hier weinig in betekenen, maar weet wel dat ik graag naar je wil luisteren”. En in de workshop Macht leerden we reflecteren op de vraag: wat doe ik met al die verhalen en informatie, met welk verhaal kan en wil ik iets? En: waar kunnen en moeten we meer collectieve macht inzetten, om iets te veranderen? Zo kreeg ik een brief te zien vanuit onze afdeling, die ik zelf totáál niet begreep. Ik zocht toen contact met het brieventeam ‘direct duidelijk’ om te vragen: hoe krijgen we dit exemplaar duidelijker?’

Dat Marije met bewoners in gesprek gaat over wat ze vanuit de gemeente wel of niet kan betekenen, en wie wáár over gaat, is volgens Radj erg nodig: “Veel mensen hebben geen idee hoe de overheid of de gemeente werkt. Mensen weten niet wie de keuzes maken in een stad. Eigenlijk gaat het over: hoe werkt een democratie? Als inwoners dat niet weten, voelen ze ook niet de noodzaak om te stemmen. Het is belangrijk dat ambtenaren vertellen waar keuzes vandaan komen, en dat inwoners daar invloed op hebben.’

‘Ho eens, dit zit anders in het écht’
Marije was de eerste Bewust Buurter die langskwam bij De Oase en bij Radj. Wat viel hem op? ‘Jíj́ viel op’, zegt hij tegen Marije. ‘Je pastte je aan, aan het ritme en de manieren hier. Je ging je eigen gang en wou echt leren. Dus niet: ik ben hier van 1 tot 2, en weer weggaan.’ Radj tegen Marije: ‘Is het al voorgekomen dat jij collega’s onderbrak om te zeggen: “ho – wacht, dit zit anders in het echt?”

Marije: ‘Nog niet zo letterlijk. Maar ik stel vaker een wedervraag gebaseerd op zes maanden verhalen die nu in mij zitten. In mijn stages zag ik bijvoorbeeld dat vrijwilligerswerk voor veel inwoners een springplank is naar betaald werk en wanneer die mogelijkheden besproken worden binnen mijn team ga ik daarvoor staan. Het is nog steeds in ontwikkeling hoor, mijn mond opentrekken, maar ik ervaar meer zelfvertrouwen om mijn inzichten te delen en durf kritischer te zijn.’

‘Sinds ik met Radj meeliep, weet ik wat er allemaal in de stad gebeurt: véél. En dat zat eerder allemaal in een ‘black box’. Nu kan ik projecten, trajecten en partijen beter plaatsen. Ik heb context en ik kan mijn werk concreter en praktischer benaderen. Zo als ambtenaar de wijk in gaan, aanwezig zijn, vragen stellen, luisteren — het werkt anders en ik denk beter en sneller dan bewonersbijeenkomsten waar altijd dezelfde groep op af komt.’

Radj: ‘Dat is het meest interessante van de stages in dit ontwikkelprogramma. Dat je beslissingen kan staven op ervaringen. Zo van: ja, wat mijn collega zegt klopt, en kan een risico zijn, maar ik heb óók 6 maanden lang het tegenovergestelde gezien.’

Weten waar het geld naartoe gaat
De twee stages geven deelnemers vergelijkingsmateriaal en tijd voor ontwikkeling. Tijdens de eerste leren ze iets nieuws: hun eigen houding en de nieuwe skill staan vaak centraal. In de tweede stage kunnen ze die geoefende skill direct inzetten, waardoor ze meer ruimte en aandacht hebben voor inwoners en verhalen. Marije: ‘Mijn eerste stage ging over schaarste in eten, mijn tweede op taal en andere gebieden. Die tweede stond ik echt alweer steviger in mijn schoenen: welke verantwoordelijkheid heb ik om mijn lessen hier terug mee te nemen naar kantoor?’

‘Dit ontwikkelprogramma is geen verplichting’ — Radj: ‘maar dat zou het wel moeten zijn’ — ’dus je moet er veel moeite voor doen. Niemand vraagt mij op kantoor: hoe vaak ben je in het buurthuis geweest? Daarom moet ik wel flexibel zijn en heb ik dedication nodig om dit vol te houden. Maar ik word er creatiever en vindingrijker van, ik ben er zelfverzekerder en nieuwsgieriger door en heb meer lef. Ik ben dan ook niet echt gestopt met het programma, ik ga er gewoon mee door. Mijn leidinggevende moedigt dat gelukkig aan. Er gaat veel geld naar initiatieven om uit de bijstand te komen, dus het is snel van meerwaarde om een x aantal uur door te brengen op de plek waar dat geld naartoe gaat. Niet om te controleren, maar om te ervaren en weten waar we het over hebben.’

Radj: ‘Ik merk ook dat je meer kansen ziet: om mensen te benaderen, je netwerk te benutten als iemand iets voor jou of een ander kan betekenen en je hebt ervaren dat je aanwezigheid in bijeenkomsten van waarde is.’

Marije: ‘Absoluut. En ik ben tevredener. Door aanwezig te zijn in de wijk kan ik mijn werk beter doen, ervaar ik meer voldoening en heb ik meer energie en plezier. Waarom zou ik er dan mee stoppen? Voor wie dit overweegt: zet je twijfels opzij, dit gaat je meer opleveren dan je nu kunt bedenken.’